Бүген, 4 сентябрьдә, Казанда "Алтын минбар" XXII Казан халыкара кинофестивале башланды. Аның эшенең беренче көнендә үк фильм авторлары, "Милли конкурс" номинациясендә катнашучылар белән матбугат конференциясе узды. Журналистлар белән очрашу режиссерлар һәм продюсерларны җыйды. Аларның эшләре Татарстанда төшерелгән, республика турында сөйләүче яки аның катнашында ясалган картиналар өчен махсус секциягә керде.
Милли конкурс узган ел киңәйтелде: фестивальнең оештыру комитеты катнашучылар санын уннан ундүрт фильмга кадәр арттыру турында карар кабул итте. Ләкин быел программага 15 эш керде - уен һәм документаль фильмнар, мультфильмнар һәм вертикаль сериаллар. Традицион номинацияләр - "Иң яхшы милли фильм", "Иң яхшы документаль милли фильм", "Иң яхшы кыска метражлы милли фильм" һәм "Балалар өчен иң яхшы милли фильм" һәм быел яңасы белән тулыландырылган "Иң яхшы милли сериал".
"Алтын минбар" фестиваленең башкарма директоры Миләүшә Айтуганова билгеләп үткәнчә: "Бу безнең кинематографистлар төшергән сериаллар гына түгел, ә документаль сериаллар яки биографик картиналар, Татарстан, Казан, безнең халык һәм аның мәдәниятенә багышланган проектлар да булырга мөмкин. Татар телендәге традицион милли сериаллардан тыш, без вертикаль сериаллар, веб-сериаллар һәм башка форматлар кабул итәбез. Бу кино җитештерүдәге үзгәрешләргә җавап бирергә мөмкинлек ачучы заман рухына туры килгән яңа ресурс. Бүген мондый категорияне кертү тулысынча нигезле һәм үз вакытына туры килә".
Бүген матбугат конференциясендә катнашкан фильм авторлары конкурска сайлап алынган һәр картинаның Татарстан Республикасы тарихында исемнәре язылган кешеләрнең татар мәдәнияте, тарихы яки язмышы белән шәхси бәйләнешен ничек чагылдыруы турында сөйләделәр.
Наил Хәйретдиновның "Сансара" картинасының исеме яңадан тууны аңлатучы Буддачылык циклына карый. Режиссер үзенең күңелендәге иң яшерен хисе турында фильм төшерүен таныды. ""Сансара" фильмы - минем әти-әнием турындагы хикәя. Мин аларны бу фильм аша искә алдым. "Сансара" - тормыш белән үлем арасында булу. Тормыш һәм үлем циклы", - диде Наил Хәйретдинов.
Ренат Хәбибуллинның "Тукай архивы" - тамашачыларга бөек татар шагыйре Габдулла Тукайга таныш булган образсыз карарга тәкъдим итә. "Тукайның бөтен тормышы - кызыклы һәм гадәти булмаган вакыйгалар. Якты ялкын, якты очыш, аның үлеме, үлемнән соң онытылуы, совет чорындагы яңарыш. Болар барысы да күп сораулар тудыра. Безнең фильм Тукайның кем һәм нинди булуы турында түгел, ә тамашачы шагыйрь белән кызыксынуы, аның турында нәрсәдер белүе турында. Без Тукай-кешенең бик гади һәм ачык образын күрсәтергә тырыштык. Бу кеше үзен шактый үзенә таләпчән булган. Алмаз кебек яхшырткан. Нәкъ менә шул күпкырлылык мине режиссер буларак кызыксындырды", - дип аңлатты Ренат Хәбибуллин.
Булат Минкинның "Әлли-бәлли-бәү..." эше – ул театр лабораториясендә туган пьесаны экранлаштыру. Үзәктә - гаиләдә һәм илдә фаҗигале вакыйгалар кичергән хатын-кыз аналарның монологлары. "Башта пьесага нигезләнгән иде. Фильмда бу пьесадагы бер монологны гаиләдә һәм тулаем илдә фаҗигале вакыйгалар кичергән хатын-аналар сөйли", - дип билгеләп үтте Булат Минкин.
Андрей Беловның "Казан хыялларны тормышка ашыра" - режиссер Татарстан башкаласына гашыйк кешенең күзе белән күргән шәһәр турында өч новелладан торган альманах. Конкурска трилогиянең беренче өлеше - туристлар күзлегеннән булганы тәкъдим ителә. "Мин үзем Түбән Камада яшәдем һәм Казанга 15 ел элек килдем. Казан буйлап йөргәндә, шәһәрнең бик нык үзгәрүен аңладым. Хисләремне ничек итеп күрсәтергә икәнен аңларга теләдем. Шуңа күрә өч хикәядән торган альманах туды", - диде Андрей Белов. Аның сүзләренчә, планда өч өлешне дә тулы метражлы фильмга берләштерү һәм прокатка чыгу.
Илдар Ягафаровның "Әлифба" - ул 43 тапкыр яңадан бастырылган һәм миллионнан артык тираж белән сатылган мәшһүр татар әлифбасын ясаучылар турында фильм. "Бу китапны күпләр белә. "Әлифба" 43 тапкыр яңадан бастырылган, аның миллион данәдән артык тиражы бар, ул чынлыкта бестселлер булып тора. Безнең балачагыбыз бу китап белән үтте. Ләкин гаҗәп хәл: иҗат итүчеләрнең исемнәрен беркем дә белми, алар күләгәдә калдылар. Мин очраклы рәвештә музейга килеп кердем, тарихны укыдым, һәм минем өчен китап турында түгел, ә шаулы гасырда яшәгән һәм СССРның иң яхшы әлифбасы булган уникаль китапларның берсен иҗат иткән бу ике кешенең язмышы турында сөйләү бик мөһим иде", - дип уртаклашты Илдар Ягафаров.
Рамил Таҗиевның «Беренче басма Коръән», «Вакыт - әманәт», «Шиһабетдин Мәрҗани - үз чорының реформаторы» Мәгърифәтчелек мультсериаллары - автор фикеренчә, күпләргә билгеле булмаган фактка мөрәҗәгать итә. "Безнең төп тема - ислам. Коръән - исламның нигезе. Беренче Коръәннең Казанда басылуы мине шаккатырды", - дип таныды Рамил Таҗиев.
Апа-сеңел Элина һәм Алена Абызоваларның "Шаганэ" эше - Сергей Есенинның танылган шигырьләр циклын булдыруга рухландырган хатын-кызга багышлау. "Безнең эш - беренче чиратта шагыйрьгә багышлау. Аның якты иҗатының кечкенә бер өлеше. Безнең герой - матур, серле хатын образы, ул үзенең иҗатына багышлаган. Бу безнең XXI гасырдан Шаганэга хөрмәтебез", - диде Абызовалар.
«Беренче йола» (Аделя Рәхимова) - бала туу белән бәйле татар йолаларын аңларга омтыла. "Фильм - йолаларны өйрәнү омтылышы. Хәзерге дөньяда без еш кына ата-аналар киңәше буенча, моның ни өчен эшләнүен уйламыйча, автомат рәвештә эш итәбез. Бу теманы ачарга теләдем: моның ни өчен шулай эшләнүен, бу йоланың авылларда һәм шәһәрләрдә ничек үткәнен чагыштырырга. Без моны Татарстан территориясендә яшәүче биш гаилә мисалында күрсәттек", - дип аңлатты Аделя Рәхимова.
Ринат Юзаевның "Озын канау"(Ров) - Бөек Ватан сугышы елларында Казан әйләнәсе төзелеше турында документаль фильм. "Бөтен Татарстаннан өч йөз меңгә якын кеше немецлар Мәскәүгә якынлашкан вакытта Казан әйләнәсен казып алган. Мин бу фильмны күрсәткәч, бик күп кешеләр анда туганнары катнашканын әйтте. Бу вакыйгалар Татарстандагы бик күпләргә кагылды, шуңа күрә без аны төшердек", - диде Ринат Юзаев.
"Илһам Шакиров - бөек халык җырчысы" (Рәдиф Кашапов) - легендар татар җырчысы турында биографик фильм, аның тавышы, автор әйтүенчә, әле дә яшьләрдә яңгырый. "Шакиров турында соңгы фильм 1995 елда төшерелә. Мин тулы биографик фильм күрсәтергә теләдем - балачактан гомеренең ахырына кадәр. Аның тарихы ил тарихын үз эченә ала: сугышка кадәрге чор, совет чоры, советлардан соңгы чор. Шакиров минем өчен бу хикәядә мөһим пазл. Мин аны татар мәдәнияте символы буларак кына түгел, ә музыкантлары аша да күрсәтергә теләдем", - дип билгеләп үтте Рәдиф Кашапов.
"Барысын да хәтерли торган сәхнә, яки татар театры дөньяны кабыза!" - Г.Камал театрының 120 еллыгына төшерелгән фильм. Продюсер Равил Закиров әйтүенчә, картина өстендә эш узган елның августында ук башланган. "Режиссер Эльмира Хан фильмны татар театрының формалашу һәм үсеш тарихына багышларга булды. Фильмда татар театры тарихында авыр проблемалар, төп этаплар һәм төп шәхесләр яктыртыла. Фильм Камал театрының яңа бинасы тарихын һәм күченү вакытында булган проблемаларны да ачып бирә", - дип аңлатты Закиров.
"Хозур ТВ"ның баш мөхәррире Фәридә Миңнебаева тәкъдим иткән "Шик уты - иман тавышы " кызның яулык бөркәнү, каплану темасына багышланган. "Бу һәр кешедә вакыт-вакыт барлыкка килә торган гыйбарә: иман тавышы бар, ләкин даими шикләнү халәте тормышта хәрәкәт итәргә комачаулый. Безнең фильм - яулык, кызны каплау турында. Бер сүз белән әйткәндә, бу моны эшләргә ниятләүчеләр өчен яки яулык киеп йөргән, әмма кайбер кыенлыклары булган кызлар өчен ярдәм фильмы", - диде Фәридә Миңнебаева.
Андрей Лысяковның "Алтын хәрефләр"е - Камал театры павильонында яшел фон һәм санлы декорацияләр ярдәмендә тулысынча татар телендә төшерелгән эксперименталь фильм. "Минем алдымда, татарча сөйләшмәгән кеше буларак, катлаулы бурыч торды - тулысынча татарча фильм төшерү. Белгечләр фильмның искиткеч татар телендә килеп чыкканын искәртә. Бу тел безгә татар театрының барлыкка килү тарихын сөйләргә мөмкинлек бирде. Фильм татар театрының 120 еллыгына төшерелгән", - дип сөйләде Андрей Лысяков. Аның сүзләренчә, картина "Культура" телеканалында рус телендә күрсәтү өчен искәрмәләрсез кабул ителгән инде.
Мария Дубровинаның "Моабит дәфтәре" – исеменнән күренгәнчә татар шагыйре Муса Җәлилнең фашист төрмәләрендә язган шигырьләре циклына караган картина.
"Юлчы" - Казандагы "Кеше приюты"н төзүчеләр турында документаль фильм.
Казанда яшәүчеләр өчен күпчелек кино күрсәтүләргә керү бушлай булачак - аерым сессияләргә фестиваль сайтында алдан язылу гына таләп ителә. Татарстан Республикасы мәдәният министры урынбасары Дамир Натфуллин билгеләп үткәнчә: "Саннар үзләре сөйли. Безнең фестивальгә кызыксыну саклана гына түгел, ә рекордын куя".
Милли картина авторлары өчен иң кискен тема булып дистрибуция кала. Рәдиф Кашапов билгеләп үткәнчә, проблема тел киртәләрендә: "Барлык платформалар да фильмнарны татарча алмый. Әгәр фильм рус телендә төшерелсә, азмы-күпме була. Ләкин фильм татарча булса, аны рус теленә кабатларга кирәк, ә бу өстәмә бюджет салу дигән сүз". Әмма аның хезмәттәше Илдар Ягафаров тыйнак өмет белдерде: "Заман нык үзгәрә. Телевидение - яхшы, ләкин хәзер барысы да платформада. Яхшы тавыш булу кирәк. Яхшы фильм булса, имеш-мимешләр, сөйләшүләр башлана, кешеләр кызыксынып эзли. Таба һәм карый".
Шулай иттереп, соңгы елларда "Алтын минбар" Казан халыкара кинофестиваленең "Милли конкурсы" Татарстан киносын тәкъдим итү өчен тулы хокуклы мәйданчыкка әверелде. Программаны 15 фильмга кадәр киңәйтү, иң яхшы сериал өчен яңа номинация барлыкка килү һәм тамашачыларның кызыксынуы арта баруы, оештыручылар бәяләвенчә, региональ кино җитештерүнең системалы үсешен күрсәтә. Ләкин, матбугат конференциясендә режиссерлар дискуссиясе күрсәткәнчә, милли кино өчен төп кыенлык сыйфат эчтәлеген булдыру гына түгел, ә аны Татарстаннан читтә киң тамашачыга җиткерү булып кала. Бу сорауга җавап, мөгаен, авторларның дистрибуция чылбырларын төзүгә һәм стриминг платформаларында үз тамашачысын табуга бәйле булыр.
